Тлумачальны слоўнік

Аўтамат – від аўтаматычнай стралковай зброі. Франц. automate. Не дакапалі мы акоп, кінулі лапаткі, а з салдатамі – аўтаматы ў рукі і туды.

Бомба – снарад, начынены выбуховым рэчывам. Рус. бомба, укр. бомба. Тым часам выбух бомбы ў цэху ўстрывожыў людзей.

Вінтоўка – ружжо са спіральнай нарэзкай у канале ствала. Укр. гвінтівка, рус. винтовка. Сям-там бачна, як высунецца и схаваецца ствол вінтоўкі, часам блісне на сонцы каска.

Гармата – агульная назва артылерыйскай зброі. Ст. – бел. гармата, армата, ормата. Апошняе часам злуе, мы гатовы тады сварыцца з абразнікам і паказвае яму на нашага камандзіра, страшнага сяржанта Жаўтых, які з сорак першага ваюе пры гэтых гарматках і нішто вось – жывы.

Гільза - ўстаўляецца капсуль. Ням. hulse. У Папова гэта выходзіць спрытна, спрактыкаваныя яго рукі так - і мільгаюць блішчастыя латунныя гільзы.

Затвор – частка агнястэльнай зброі для адкрывання і закрывання канала. Укр. затвор,польск. zatwor. Зараджаючы натрэніравана і размашыста ўсоўвае ў патроннік снарад, затвор, коратка лязгнуўшы, зачыняецца.

Карцеч – артылерыйскі снарад, начынены круглымі кулямі для масавага паражэння ўзброенай сілы праціўніка. Польск. kartecza. Я ведаю, гэта ён падрыхтаваў карцеч, значыць,праніклівы наводчык разумее, што ўсё там, на перадку, - не так сабе.

Куля –невялікі стальны або свінцовы прадаўгаваты снарад у патроне для стральбы з ручной агнястрэльнай зброі. Польск. kula. Наўкола яго блізка і далёка пылілі-трэскаліся кулі.

Кулямёт – аўтаматычная скарастэльная зброя для стральбы з кулямі. Паходжанне не ўстаноўлена. Усе нашы розныя няўдачы адбываліся па розных прычынах, але  ўсе нашы поспехі – падбітыя ў красавіцкіх баях два танкі, спалены аўтамабіль, расстраляныя два кулямёты.

Магазін – каробка або трубка ў апараце, куды закладваецца што-небудзь. Ням. magasin. – Люся, бяры новы магазін,- кажу я.- На гранату. Усім на адной.

Міна – снарад з выбуховым рэчывам, які закладаецца ў зямлю пад ваду. Польск. mina, франц.  mine. Гэтае шанцаванне прадстаўлялася аж да таго нешчаслівага моманту, калі генеральская машына выпадкам паляцела, пакінутую немцамі на ўзбочыне тылавой дарогію.

Патрон – гільза з капсулем, зарадам і куляй. Польск. patron, фр.  рatron. Колькі ў магазіне было патронаў, ён не ведаў, лічыць іх цяпер не было калі.

Патроннік – задняя частка канала ствала агнястрэльнай зброі, куды ўкладваецца патрон. Польск. patron, фр.  рatron. Зараджаючы натрэніравана і размашыста ўсоўвае ў патроннік снарад, затвор, коратка лязгнуўшы, зачыняецца.

Перыскоп – аптычны прыбор для назірання за чым-небудзь з укрыцця, танка і г. д. Гр. periskopeo. Я прыморшчваюся на прыступкі, дзе сядзеў Лёшка, і асцярожна вытыркаю з-за бруствера востры кончык перыскопа-разведчыка.

Прыцэл – прыстасаванне  на агнястрэльнай зброі для навядзення на цэль. Ням. ziel. Гэтымі рукамі ён увесь час майструе што-небудзь-то футарал для прыцэла, то паразае ўзор на партсігары.

Снарад – від боепрыпасаў для стральбы з гармат, а таксама лятальны апарат з баявым зарадам. Ст. – рус. снарядь. Не чакаючы загаду, выцягвае з нішы скрынку з недачышчанымі ўчора снарадамі.

Абмундзіроўка – камплект ваеннага форменнага адзення. Рус. мундир,ням. montur, ад франц.  monture. Дзе стрэлася яму такая “ягадка - сястрычка”, і як ён, пераапрануўшыся, выходзіў да яе за агароджу.

Бушлат – матроская суконная куртка. Рус. бушлат, укр. бушлат, ням. buschrunk. Пад бушлатам Жаўтых яго рэчмяшок.

Ватоўка – ватовая фастрыгаваная куртка або безрукаўка. Рус. ватовка. Пад ранак ён надзявае зашмальцаваную сваю ватоўку, на ёй пакручастыя пагоны з чырвонай лычкай упоперак і на рукаве вышэй ад локця, нібы залатая, паблісквае выразная з бляхі самадзелка – скрыжаваная ствалы гармат.

Гімнасцёрка – верхняя сарочка са стаячым каўняром, прыняьая як ваеннае форменнае адзенне. Рус. гимнастёрка. Як толькі сціхае стрэл, ён пачынае нудзіцца без працы, пасля знімае гімнасцёрку і бярэцца прыгладжваць пад пагоны бляшаныя палоскі.

Каска – засцерагальны галаўны ўбор у выглядзе шлема. Франц. casque. – А чаму без каскі? Дзе каска? – нечакана гучыць у цішы яго строгі голас.

Кірзачы – боты, шытыя з заменніка скуры. Ням. kirsei, англ. kersey.Поўныя іх кацялкі цяпер не бразгаюць, хлопцы мякка ступаюць гумавымі абцасамі сваіх “кірзачоў”, але да нас даносяцца іхняя гаворка, і мы ўслухоўваемся.

Лычка – вузкая папярочная нашыўка на пагонах. Пад ранак ён надзявае зашмальцаваную сваю ватоўку, на ёй пакручастыя пагоны з чырвонаю лычкаю ўпоперак і на рукаве вышэй ад локця, нібы залатая, паблісквае выразаная з бляхі самадзелка – скрыжаваныя ствалы гармат.

Маскіроўка – тое, чым маскіруюцца, маскіруюць. Рус. маскировать, франц. masque. Чакае вечара Папоў, які адразу, як толькі вылезе з акопа, пачынае аходжваць гармату – выцірае запылены за дзень казённік, прыцэл, страсае чахлы і абнаўляе маскіроўку.

Мундзір – ваеннае форменнае адзенне. Рус. мундир, франц. monture. Заклаўшы рукі назад, ён стаіць у мундзіры, і на выстаўленых яго грудзях чарнее, напэўна, той самы крыж, вочы немца, аднак, нявесела пазіраюць некуды на маё вуха.

Пагон – наплечны знак адрознення ў ваенным і іншым форменным адзенні. Рус. погон.

Пілотка – летні ваенны форменны галаўны ўбор без палёў. Франц. pilote. Гэта – дзеля таго фарсістага спрыту,  які нябачна адзначае ўсю ладную Лёшкаву постаць – і яго кароценькую, з парэзаным падолам гімнасцёрку, і шырачэзныя суконныя галіфэ колеру хакі, і ліха ссунутую на самае вуха пілотку, і поўніць гарэзным выразам яго твар.

Тужурка – форменная або дамашняя куртка, звычайна двухбортная. Паходжанне не ўстаноўлена. Надзеўшы тужурку, ён ступіў два крокі па сцежцы і павярнуўся да яе.

Фуражка – галаўны ўбор з аколышам і казырком; форменная шапка. Паходжанне не ўстаноўлена. Гэта здарылася так нечакана і так хутка, што ён аж здзівіўся, убачыўшы, як матлянуўся перад ім бела кадыкасты падбародак Зандлера, якзляцела з ягонай галавы фуражка, і эсэсман тупа пляснуўся на бетонны дол цэха.

Біклага – невялікая драўляная ці металічная плоская пасудзіна. Ст.-бел. боклаг, рус. боклага. –Яшчэ на вады, - кажа да яго Люся і нахіляе біклагу.

Вечка – посуд. Паходжанне не ўстаноўлена. Жаўтых першы паспешна даядае з вечка прыпраўленую тушонкай кукурузнаю кашу.

Дзяга – рамень, папруга паясная. Дыял. рус. дягя; укр. дыял. дяг’. Аднойчы, як ён расказваў нам, як кампанія гэткіх жа, як і ён свавольнікаў з цэментнага завода злавілі аднаго флоцкага, з якімі яны заўсёды вялі вайну, і добра дала яму ягонаю ж шырокаю дзягай з бляхаю.

Артылерыя – 1) агнястрэльнае ўзбраенне; 2) род войск з такім узбраеннем. Польск. artillerie. Немцы атакавалі, наша пяхота і артылерыя, што не паспела закапацца на плацдарме, рынуліся назад.

Батальён - вайсковае падраздзяленне з некалькіх рот, якое ўваходзіць у склад палка. Франц.bataille. Яна надзявае яе цераз плячо і абыходзіць агнявую, каб выйсці на сцяжынку ў другі батальён.

Батарэя – артылерыйскае падраздзяленне, якое нагадвае ўтварэнне з некалькіх гармат або ракетных установак. Ням. battery,франц. batterie.Пасля на шматлікіх дарогах вайны ён адшукаў сваю часць і аднойчы, нікім не чаканы, з’віўся ў батарэю.

Дывізія – асноўнае тактычнае злучэнне ў розных відах узброеных сіл. Рус. дивизия, укр. дивізія, запаз. з польск. dywizja. У штабе яго бязлітасна вылаялі разведчыкі, штабныя камандзіры і ўрэшце для канчатковай расправы прывялі да камандзіра дывізіі.

Медсанбат – медыка – санітарны батальён. Паходжанне не ўстаноўлена. –Вось мазь, - аб’яўляе яна камандзіру. - У нас не было, дык прасіла аднаго – прывёз з медсанбата.

Полк – вайсковая адзінка, якая ўваходзіць у склад дывізіі або брыгады. Укр. полк, рус. полк, ст. – польск. pelk. Чакае яго Жаўтых, - увечары ён ходзіць да начальства ў пяхоту, дзе ў яго багата знаёмых, яго ўсе тут ведаюць, бо старжы сяржант – ветэран палка.

Пяхота – род войск, якія дзейнічаюць у пешым страі. Укр. піхота, рус. пехота, польск. piechota, праслав. * pehota. Чакае яго Жаўтых, - увечары ён ходзіць да начальства ў пяхоту, дзе ў яго багата знаёмых.

Рота – падраздзяленне ў пяхоце і іншых родах войск. Польск. rota < rotte, ад лац. rutta.1) Неўзабаве Крывёнак быў ужо ў штафной роце, дзе яму, аднак, пашанцавала: ён выжыў тры доўгія месяцы і нават не быў паранены. 2) Аўтаматчыкі роты таксама па – свойму любілі дзяўчыну, паважаючы камандзіра, мусілі паважаць і яго каханне.

Браневік – баявы браніраваны аўтамабіль. Паходжанне не ўстаноўлена. На станцыі яны выгружаліся з вагонаў, платформаў, наладжвалі свае грузавікі, транспарцёры, браневікі і валакліся к фронту.

Бронетранспарцёр – браніраваны аўтамабіль для перавозкі мотастралковых войск. Паходжанне не ўстаноўлена. На тым канцы вёскі раз’язджалі і спыняліся машыны, бронетранспарцёры і ўсюдыходы.

Ракета – напоўненая піратэхнічнай сумессю снарад, які пасля выстралу ярка свеціцца ў паветры. Ням. rakete. Наперадзе, над пагоркамі, узлятае ў неба першая сёння ракета.

Танк – баявая браніраваная машына на гусенічным хаду, з вялікай праходнасцю, узброенай пушкай і кулямётамі, устаноўленымі ў рухомай гарматнай вежы. Англ. tank. Вайна ў шмат чым змянілася за тры гады, змянілася зброя і тактыка, пцяжэлі нямецкмя танкі, з’явіліся “тыгры”, “пантэры”, “фердынанды”, а тады стралялі па танкетках і лёгкіх каробачках – танках саракапяткай.

Транспарцёр – ваенная машына для перавозкі пяхоты і грузаў. Франц. transporteur. Паходжанне не ўстаноўлена. На станцыі яны выгружаліся з вагонаў, платформаў, наладжвалі свае грузавікі, транспарцёры, браневікі і валакліся к фронту.

Агнявая – месца, дзе праводзяцца баявыя дзеянні. Паходжанне не ўстаноўлена. Адзінае месца – ніякое сховішча ў нашым тыле – гэта вузкая палоска сланечніку, якая ад румынскае вёскі трохі не даходзіць да нашай агнявой.

Акоп – укрыццё для стральбы ў выглядзе рова з насыпам. Паходжанне не ўстаноўлена. Я ляжу ў акопе на разасланым шынялі і доўга гляджу ў гору, у сінюю бездань летняга неба.

Акоп-ровік – укрыццё для стральбы ў выглядзе рова з насыпам. Паходжанне не ўстаноўлена. Адна такая куча, крыху большая за іншыя, хавае і нашу гарматку, да якой з аднаго боку прымыкае гэты кароценькія, крокаў на пяць акоп-ровік.

Бліндаж – абарончае збудаванне для ўкрыцця жывой сілы ад агню праціўніка і паражальных фактараў ядзернага выбуху. Франц. blindage, рус. блиндаж, укр. бліндаж. Ім лацвей у бліндажыках сядзець, а тут паспрабуй стрэльні.

Бруствер – земляны насып на знадворным баку акопа. Ням. brustwehr. Раптам на брустверы над маёй галавой нешта гучна лопае, бы хто ляскае дубцом па ссохлай пыльнай зямлі, - і я прахопліваюся са сваёй санлівай задумы.

Перадавая – ўчастакбаёў, перадавая пазіцыя. Паходжанне не ўстаноўлена. Трапіўшы пад Варонежам на фронт, ён, аднак, не дайшоў да перадавой, а нейкім выпадкам апынуўся ў ахове якогась генерала ў штабе.

Плацдарм – прастора, на якой рыхтуецца ваенная аперацыя. Рус. плацдарм, франц. place  d’armes. Немцы атакавалі, наша пяхота і артылерыя, што не паспела яшчэ закапацца на плацдарме, рынулася назад. 

Тыл – тэрыторыя, размешчаная ззаду лініі фронту. Паходжанне не ўстаноўлена. Што робіцца там, у іхніх траншэях і ў тыле, нам нічога не відаць.

Артылерыст – ваеннаслужачы ў артылерыі. Франц. articulation. – Ну што, артылерысты? - гучыць з цемры надломны барытон нашага камандзіра батальёна, капітана Троцкага.

Гвардзеец – ваенны, які служыць у гвардыі. Польск. gwardia, іт. guardia. – Лыжкі к бою, гвардзейцы.

Наводчык – баец, які наводзіць гармату, кулямёт на цэль. Паходжанне не ўстаноўлена. Побач ўжо варушыцца наводчык якут Папоў.

Пехацінец – ваеннаслужачы пяхоты.   Укр. піхота, рус. пехота, польск. piechota. А там пехацінцы, сапёры і, глядзім,-Люся, параненая ў нагу.

Пікіроўшчык – кіруючы бамбардзіроўчык. Рус. пикировать, франц. рiquer. Трошкі расслабеўшы целам, я чакаю заходу трэцяга пікіроўшчыка.

Разведчык – ваеннаслужачы або работнік разведкі. Паходжанне не ўстаноўлена. Некалі здарылася так, што ён, вяртаючыся з санбата, дзе яму залечвалі рассечаны твар, спаткаў па дарозе разведчыкаў з двума немцамі.

Сапёр – ваеннаслужачы інжынерных войск. Рус. сапёр, франц. sapeur. А там пехацінцы, сапёры і, глядзім,-Люся, параненая ў нагу.

Снайпер – майстар меткай стральбы. Англ. shiper, рус. снайпер. – Спяць, дармаеды, снайперы гэтыя.

Стралкач – чалавек, які ўмее страляць. Паходжанне не ўстаноўлена. Там пяхота ледзь не за грудзі нашых стралкачоў хапае-у яе пальнеш дзесятак снарадаў.

Генерал – воінскае званне вышэйшага каманднага саставу ўзброеных сіл. Рус. генерал, укр. генерал, ням. general. Хіба няма дурняў і сярод генералаў?

Камандзір – начальнік вайсковай часці, падраздзялення. Ст.-рус. кумендеръ, ст.-польск. кomender. Я пачынаю ўставаць з шыняля, у душы лаючы

Лейтэнант – афіцэрскае званне або чын у арміі, флоце, міліцыі. Рус. лейтенант, ням. lieutenant. – Вы ж, здаецца, афіцэрам былі? – Лейтэнантам. Камандзірам сапёрнага ўзвода.

Маёр – афіцэрскае званне або чын рангам вышэйшае за званне капітана. Польск. major. Маёра пачалі ўладкоўваць у куце, распараджаўся гэтым сам камісар.

Палкоўнік – афіцэрскае званне, чын, рангам вышэйшы за падпалкоўніка і ніжэйшы за генерал – маёра. Польск. pulkownik, рус. полковник. Крывёнак не сказаў ніводнага слова ў сваё апраўданне, увесь час маўчаў, і палкоўніку напэўна здалося, што ён каецца.

Радавы – які належыць да каманднага, начальніцкага складу. Паходжанне не ўстаноўлена.  .. – А пасля от радавы , - сумна ўсміхаецца Лук‘янаў. – А чаму так? – Так.

Ротны – званне малодшагакаманднага саставу. Польск. rota. Усе ведалі, што ў яе з Глебавым не якая там гульня ў заляцанкі, а сапраўднае каханне – менавіта таму ротны дамогся яе пераводу ў санбат.

Сяржант – званне малодшага каманднага саставу ў арміі і міліцыі. Рус сержант. – Табе што?.. Цесна ў акопе? – пытаецца старшы сяржант і строга глядзіць на Лёшку.

Зброя – усякі сродак, прыстасаванне,тэхнічна прыгоднае для нападу ці абароны. Укр. зброя, польск. zbroja. Вайна ў шмат чым змянілася за тры гады, змянілася зброя і тактыка.

Дапрызыўнік – чалавек дапрызыўнага ўзросту, які праходзіць рпчатковае навучанне без адрыву ад вучобы або вытворчай працы. Паходжанне не ўстанўлена. Вунь не скончыцца вайна да новага года-старшы мой, Дзмітрый, пойдзе. Дапрызыўнік.

Трак – звяно гусеніцы трактара, танка. Англ. track. Танк-вось ён! Цяжаленная яго грамадзіна шыбуе ўсё хутчэй і бліжэй, гнецца і дрыжыць зямля, мільгацяць гусеніцы, нібы зубамі, абвешаныя запаснымі тракамі.

Дывізіёнка – армейская газета. Фр. division. Папоў дастае з кішэні акуратна складзены аркушык нашай дывізіёнкі, і старэйшы сяржант пачынае выбіраць краёчак з шырэйшым полем.

Палон – няволя, у якой знаходзіцца чалавек, захоплены ворагам у час вайны. Рус. полон, ст.-рус. полонъ,ст.-слав. пленъ. – Скажыце, а як вы трапілі ў палон?

Паёк – ежа або прадукты, якія выдаюцца ў пэўнай колькасці і на пэўны час. Паходжанне не ўстаноўлена. Жаўтых тым часам раскладвае на палатцы шэсць роўных салдацкіх паек.

Капітуляцыя – спыненне ваеннных дзеянняў і здача пераможцу на падрыхтаваных ім умовах. Лац. capitulation. – Усё ерунда, браткі! – нейкім разважным, уціхаміраным тонам аб’яўляе ён. – Капітуляцыя.

Бой – узброенае сутыкненне. Рус. бой, укр. бій, польск. boj. Яны маглі даць бой, а нават перамагчы, бо ўжо з большага навучыліся рабіць засады.

Воін – той, хто змагаецца з ворагам, ваеннаслужачы, баец. Рус. воин, укр. Воін, ст.-слав. воинъ. Быццам дражнячы мае пачуцці, у шпітальнай палаце вісеў плакат з надпісам: “Воін Савецкай Арміі, адпомсці!”

Піке – амаль вертыкальнае зніжэнне самалёта на вялікай хуткасці, пікіраванне. Франц. pique. Я не ведаю, ці жывыя Люся, яна сціснулася за маёй спінай, праз пыл мне не відаць самалётаў, але здаецца, яны ўжо ўваходзяць у піке.

Войска – ўзброеныя сілы дзяржавы або частка іх. Рус. войска, укр. військо, ст.-слав. воиска. Калі я трапіў на фронт, войскі спыніліся ў абароне.

Штаб – органкіравання войскамі, а таксама асоб, якія ўваходзяць у яго. Ням. stab. Немцы гэтыя былі “языкі”, за імі некалькі начэй запар паўзлі хлопцы ў тыл к ворагу і цяпер з радасцю ад труднай удачы вялі іх у штаб.

Армія – сукупнасць узброеных сіл дзяржавы. Рус. армия, укр. армія, ст.-бел. армея. Быццам дражнячы мае пачуцці , у шпітальнай палаце вісеў плакат з надпісам: “Воін Савецкай Арміі, адпомсці!”

Баец – удзельнік баёў. Рус. боец, слав. * bojь. – Звычайны канфлікт: камандзір пасылае – баец баіцца, здаецца, што загад несправядлівы.

Партызан – удзельнік партызанскай вайны, баец партызанскага атрада. Рус. партизан. – Ты ж смелы, казалі. Партызан. Ваяваць умееш.

Фашыст – прыхільнік фашызму, член фашысцкаі партыі. Паходжанне не ўстаноўлена. Нямеччына – паганая зямля. На ёй, пэўна, адны мухаморы ды порхаўкі розныя растуць. І фашысты яшчэ.

Франтавік – той, хто знаходзіўся ў час вайны на фронце. Франц. front, лац. frons. Я разумею, што Задарожны нядобры салдат, што нельга гэтак, як ён, не слухаць камандзіраў, хоць бы і часовых, такіх, як Папоў, але пачынае здавацца, што гэтая яго характэрная непаслухамянасць робіць хлопца дужэйшым, больш сталым і смелым, чым я-дысцыплінаваны малады франтавік.

Салдат – радавы ваеннаслужачы сухапутнага  войска, а таксама служачы ўвогуле. Рус. солдат. Салдат нехаця расплюшчвае цьмяныя сярдзітыя вочы і незадаволена пазірае на прыдзірлівага камандзіра.

Афіцэр – асоба каманднага саставу арміі і флоту. Ням. offizier. – Вы ж, здаецца, афіцэрам былі?